Vesæl þjóð í vondu landi? Goðsagnir og raunveruleiki Íslandssögunnar

nóvember 2018

Oft er talað um að íslenska þjóðin hafi fyrr á tímum búið við ömurlega örbirgð um langa hríð. En er þetta ekki bara goðsögn sem varð til í þjóðfrelsisbaráttunni, eitthvað sem fólk þurfti að trúa til að sannfæra sig um að sjálfstæði væri best?

Goðsögnin virðist síðan hafa verið endurunnin í þágu nýrra tíma, nú síðast að því er virðist til notkunar í vaxandi ferðaþjónustu. Nýjar rannsóknir hafa sýnt að lífskjör Íslendinga voru ekkert verri en annarra þjóða í nágrenninu, á sumum sviðum jafnvel betri ef eitthvað var. Landnámið og búsetan hafði þó í för með sér verulegt álag á gróðurþekju, skóga og jarðveg því landnemar notuðu sömu landbúnaðartækni og í heimalöndunum en gróðurinn er hér viðkvæmari en þar.

Myndin er samt mun flóknari en oftast er látið í veðri vaka og mikilvægt að hafa í huga að mismunandi álag var á landið eftir tímabilum, landshlutum og búsháttum.

Nokkrir þeirra fræðimanna sem rannsakað hafa þessa sögu munu 8. desember næstkomandi flytja erindi á málþingi um þessi mál í sal Þjóðminjasafnsins. Það eru Sögufélag og Sagnfræðistofnun Háskóla Íslands sem standa að málþinginu.

Tveir þeirra sem erindi halda eru með bækur á jólamarkaði, þeir Axel Kristinson með Hnignun, hvaða hnignun?, og Árni Daníel Júlíusson með Af hverju strái. Í þeim báðum eru, með ólíkri nálgun, færð rök að því að hin hefðbundna hugmynd um vesæla þjóð í vondu landi standist á engan hátt.

Frummælendur og umræðuefni eru:

14.00 Guðrún Gísladóttir, Egill Erlendsson, Sigrún Dögg Eddudóttir og Leone Tinganelli: Gróður og jarðvegur eftir landnám.

14.20 Axel Kristinsson: Vistmorðingjar: Rapa Nui og Ísland.

14.50 Helgi Þorláksson: Danir sýknir. Hvað svo?

15.10 Árni Daníel Júlíusson: Bjuggu 100.000 manns á Íslandi á 14. öld?

Eins og áður sagði verðu málþingið haldið þann 8. desember 2018 í fyrirlestrasal Þjóðminjasafnsins og hefst kl. 14.00. Fundarstjóri er Guðmundur Jónsson prófessor í sagnfræði við Háskóla Íslands. Þátttaka er ókeypis og allir velkomnir!

Bókamessa og fullveldisganga

nóvember 2018

Sögufélag mun kynna allar bækurnar sem út komu í haust á Bókamessu í bókmenntaborg í Hörpu helgina 24. – 25. nóvember. Nokkrir höfundanna munu verða á staðnum að árita bækur sínar sem verða boðnar á góðu verði.

Bókamessan er opin báða dagana frá kl. 11 til 17.

Gunnar Þór Bjarnason sagnfræðingur verður með sögugöngu í tengslum við Bókamessuna frá Hörpu sunnudaginn 25. nóvember kl. 15.

Gengið verður um miðbæ Reykjavíkur og staldrað við hjá byggingum og stöðum sem tengjast sögulegum viðburðum ársins 1918 í aðdraganda þess að Ísland varð fullvalda.
Þá gekk á ýmsu bæði í mannlífi og náttúru: Kötlugos, jökulhlaup, frostaveturinn mikli og hin skæða spænska veiki sem kom um 500 Íslendingum í gröfina. Þann fyrsta desember þetta ár átti hins vegar sá merki og jákvæði atburður sér stað að Ísland varð frjálst og fullvalda ríki í konungssambandi við Danmörku.

Gunnar Þór segir frá á skemmtilegan og lifandi hátt eins og honum einum er lagið. Í göngunni verður farið á slóðir fullveldis sem hann fjallar um í bók sinni Hinir útvöldu: Sagan af því þegar Ísland varð sjálfstætt ríki árið 1918. Bókin kom nýlega út hjá Sögufélagi í samstarfi við Afmælisnefnd aldarafmælis sjálfstæðis og fullveldis Íslands.

Lagt verður af stað kl. 15:00 og gengið frá listaverki Ólafar Pálsdóttur, Tónlistarmanninum við Hörpu. Gangan tekur um eina og hálfa klukkustund og hentar öllum. Leiðsögnin fer fram á íslensku.

Þátttaka er ókeypis og allir velkomnir.

Höfundakvöld Sögufélags 23. nóvember kl. 20

nóvember 2016

Höfundakvöld Sögufélags verður haldið í Gunnarshúsi, Dyngjuvegi 8, fimmtudaginn 23. nóvember kl. 20 með kynningum og léttu spjalli um nýútkomnar bækur Sögufélags:

• Hjalti Hugason ræðir við Steinunni Kristjánsdóttur um bók hennar: Leitina að klaustrunum: Klausturhald á Íslandi í fimm aldir.
• Guðmundur Jónsson ræðir við Vilhelm Vilhelmsson um bók hans Sjálfstætt fólk: Vistarband og íslenskt samfélag á 19. öld.
• Guðrún Elsa Bragadóttir ræðir við Írisi Ellenberger og Ástu Kristínu Benediktsdóttur um greinasafnið Svo veistu að þú varst ekki hér: Hinsegin sagnfræði og hinsegin saga á Íslandi. Íris og Ásta Kristín eru ritstjórar bókarinnar ásamt Hafdísi Erlu Hafsteinsdóttur. Auk ritstjóranna eiga Kristín Svava Tómasdóttir, Þorsteinn Vilhjálmsson og Þorvaldur Kristinsson einnig greinar í bókinni.

Bækurnar verða til sýnis og sölu á staðnum á góðu tilboðsverði og við þetta tilefni má einnig nálgast glænýtt hausthefti Sögu: Tímarits Sögufélags 2017. Jafnframt er um að gera að nýta tækifærið til að skoða eldri útgefnar bækur Sögufélags sem allar eru fáanlegar á skrifstofunni í Gunnarshúsi.

Boðið er upp á kaffi og meðlæti. Aðgangur er ókeypis og allir velkomnir.

Höfundakvöld Sögufélags er hluti af höfundakvöldaröð Rithöfundasambandsins þar sem rithöfundar kynna nýútkomnar bækur fram að jólum.

Aðalfundur Sögufélags verður haldinn á undan höfundakvöldinu kl. 18.30-19.30. Allir velkomnir á hann líka.

Aðalfundur Sögufélags 23. nóvember kl. 18.30-19.30

nóvember 2016

Aðalfundur Sögufélags verður haldinn í Gunnarshúsi, Dyngjuvegi 8, fimmtudaginn 23. nóvember kl. 18.30-19:30.
Í framhaldi af aðalfundinum verður höfundakvöld kl. 20 með kynningu og umræðum um nýútkomnar bækur Sögufélags.

Sögukvöld í Gunnarshúsi 13. júní

águst 2016

Laugardaginn 13. maí síðastliðinn stóðu Sögufélag og Sagnfræðistofnun fyrir vel heppnuðu málþingi til heiðurs Önnu Agnarsdóttur í tilefni af sjötugsafmæli hennar, en Anna lætur nú af störfum sem prófessor í sagnfræði við skólann.

Anna Agnarsdóttir gegndi embætti forseta Sögufélags frá 2005 til 2011 – og varð þar með fyrsta konan til að gegna því embætti – en sat jafnframt í stjórn þess frá 1982 til 1991 og hefur sinnt ýmsum störfum við ritstjórn og útgáfu á vegum þess. Það var því við hæfi að Anna skyldi vera gerð heiðursfélagi Sögufélags við þetta tækifæri.

Myndina tók Kristinn Ingvarsson á afmælisþingi Önnu.

Anna Agnarsdóttir nýr heiðursfélagi Sögufélags

águst 2016

Laugardaginn 13. maí síðastliðinn stóðu Sögufélag og Sagnfræðistofnun fyrir vel heppnuðu málþingi til heiðurs Önnu Agnarsdóttur í tilefni af sjötugsafmæli hennar, en Anna lætur nú af störfum sem prófessor í sagnfræði við skólann.

Anna Agnarsdóttir gegndi embætti forseta Sögufélags frá 2005 til 2011 – og varð þar með fyrsta konan til að gegna því embætti – en sat jafnframt í stjórn þess frá 1982 til 1991 og hefur sinnt ýmsum störfum við ritstjórn og útgáfu á vegum þess. Það var því við hæfi að Anna skyldi vera gerð heiðursfélagi Sögufélags við þetta tækifæri.

Myndina tók Kristinn Ingvarsson á afmælisþingi Önnu.

Brautryðjendaverk Lofts Guttormssonar í enskri þýðingu

apríl 2017

Þann 14. apríl var haldið útgáfuhóf í Gunnarshúsi í tilefni af útgáfu enskrar þýðingar á hinu klassíska riti Lofts Guttormssonar, Bernska, ungdómur og uppeldi á einveldisöld. Það kom fyrst út árið 1983 og var brautryðjendaverk á sviði lýðfræði og fjölskyldusögu á Íslandi. Loftur hafði sterk tengsl við Sögufélag og var forseti þess frá 2001 til 2005, en hann lést í desember á síðasta ári.

Það eru Sagnfræðistofnun Háskóla Íslands og Háskólaútgáfan sem standa að útgáfu bókarinnar á ensku. Þýðandi er Keneva Kunz og kallast bókin í hennar þýðingu Childhood, Youth and Upbringing in the Age of Absolutism.

Bréf Jóns Thoroddsens

oktober 2016

Út er komin bókin  Bréf Jóns Thoroddsens í ritstjórn Más Jónssonar. Jón Thoroddsen (1818-1868) er þekktur fyrir skáldsögur sínar Pilt og stúlku frá 1850 og Mann og konu, sem kom út að honum látnum, auk þess sem mörg ljóða hans lifa góðu lífi í söng og lestri. Hann var lengi sýslumaður í Barðastrandarsýslu og Borgarfirði. Í bókinni eru einkabréf til Jóns og frá honum ásamt úrvali embættisbréfa hans. Meðal þeirra sem hann skrifaðist á við voru Brynjólfur Pétursson, Gísli Brynjúlfsson, Jón Árnason bókavörður og þjóðsagnasafnari, Jón Pétursson yfirdómari og Jón forseti. Enn merkari eru þó bréf Jóns til unnustu sinnar, Ólafar Thorlacius, sem síðar giftist öðrum manni, og dóttur þeirra Elínar. Í bréfum Jóns gætir ávallt persónulegra tilþrifa sem sýna skapgerð hans og kímnigáfu. Bókinni er ætlað að bregða birtu á manninn á bak við skáldskapinn, einstaklinginn og embættismanninn.

Már Jónsson er prófessor í sagnfræði við Háskóla Íslands.

Auðnaróðal. Baráttan um Ísland 1096-1281

águst 2016

Út er komin bókin Auðnaróðal. Baráttan um Ísland 1096-1281 eftir Sverri Jakobsson. Á fáeinum áratugum tók íslenskt samfélag stakkaskiptum og varð eins og önnur evrópsk miðaldasamfélög. Valdabarátta höfðingja náði hámarki á árunum 1220–1264 sem hafa oft verið nefnd Sturlungaöld. Hér eru pólitísk átök þessara ófriðarára greind og sett í nýtt samhengi þar sem áhersla er lögð á hlutdeild fleiri en fáeinna höfðingja. Við sögu koma höfðingjar, húsfreyjur, vígamenn, frillur, fræðimenn, fróðleikskonur og flakkarar.

Auðnaróðal er aðgengilegt yfirlitsrit sem nýtist bæði háskólanemum og almennum lesendum. Þar birtist Íslandssagan í nýju og stundum óvæntu ljósi.

 

Landsnefndin fyrri / Den islandske landkommission 1770-1771 I

apríl 2016

Landsnefndin fyrri var þriggja manna nefnd á vegum konungs sem ferðaðist um Ísland í eitt og hálft ár og safnaði upplýsingum um land, þjóð og aðstæður í samfélaginu. Í bókinni birtast uppskriftir af bréfum, sem íslenskur almenningur skrifaði til nefndarinnar. Kennir þar margra grasa og er einstakt að eiga heimildir frá lokum 18. aldar sem skrifaðar eru af bændum og búaliði þar sem þeir lýsa sínum eigin kjörum.

Í skjalasafni Landsnefndarinnar eru bréf frá almenningi, prestum, sýslumönnum og öðrum embættismönnum auk greinargerða og margvíslegra gagna frá nefndarmönnum sjálfum. Embættismenn landsins fengu sértækar spurningar frá nefndinni um allar hliðar samfélagsins á Íslandi, svo sem um fólksfjölda, kirkju, heilbrigðismál, verslun, handverk, landbúnað, sjávarútveg, samgöngur og margt fleira. En almenningur var hvattur til að senda nefndinni sína sýn á landsins gagn og nauðsynjar að ógleymdum eigin aðstæðum.  Skjöl Landsnefndarinnar varpa ljósi bæði á sögu Íslands og Danmerkur og gefa einstæða innsýn í samfélagið um 1770.

Skjalasafn Landsnefndarinnar fyrri er stórt að vöxtum,, 4200 handritaðar síður, og er varðveitt í Þjóðskjalasafni Íslands. Safnið er hluti af skjölum dönsku stjórnarskrifstofanna og var afhent til Íslands með sérstökum samningi frá Danmörku árið 1928.

Um þessar mundir er unnið að heildarútgáfu Landsnefndarskjalanna á vegum Þjóðskjalasafns, Sögufélags og Ríkisskjalasafn Danmerkur.  Bækurnar verða sex talsins, með uppskriftum skjala og fræðilegum greinum, auk vefbirtingar ljósmynda af frumskjölunum og uppskrifta á þeim.

Landsnefndarskjölin gefa einstæða innsýn inn í hugarfar, venjur og siði almennings og embættismanna, auk afstöðu danskra stjórnvalda til þeirra fjölmörgu mála sem Íslendingar gerðu að umtalsefni í lok 18. alda